İngilizce ön ek ve son ek ile kelime türetme: bir kelimeden aile çıkar
Yayın:
Care kelimesini biliyorsun. Peki careful, careless, carefully, carelessness? Bunlar dört ayrı kelime gibi görünür ama hepsi aynı kökten çıkıyor. Biri size bunu bir kez gösterirse, ezberlemen gereken kelime sayısı birden yarıya iner. İngilizce ön ek ve son ek ile kelime türetme, geç öğrenilen ama çok iş gören bir yöntem.
Ben Samet Emin Akarçay. Online İngilizce öğretmeniyim ve bu konuyu özellikle okumada bilmediği kelimede takılan öğrencilerle çalışıyorum. Burada en sık kullanılan ekleri bir arada topladım.
Kelimenin başına gelen ekler
Ön ekler kelimenin anlamını değiştirir, türünü çoğunlukla değiştirmez.
| Ön ek | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| un- | olumsuz, tersi | unhappy, unfair, undo |
| dis- | olumsuz, tersi | dislike, disagree, disappear |
| re- | tekrar | rewrite, rebuild, replay |
| pre- | önce | preview, prepare, pre-order |
| mis- | yanlış | misunderstand, misspell |
Un- ile dis- aynı işi görür ama aynı kelimeye gelmez: unlike ile dislike ayrı kelimelerdir. Birinin yerine ötekini koyamazsın. Bunun için sözlük kontrolü en güvenlisi. Re- en güvenilir olanıdır: write kelimesini bilen biri rewrite kelimesini tanır.
Kelimenin sonuna gelen ekler
Son ekler kelimenin türünü değiştirir: isimden sıfata, sıfattan zarfa, fiilden isme.
-ful (dolu): careful, helpful, useful. -less (yok): careless, helpless, useless. İkisi çoğu zaman karşıt çift oluşturur: hopeful ile hopeless gibi. -ness sıfatı isme çevirir: happy → happiness, kind → kindness. -ly sıfatı zarfa çevirir: quick → quickly. -er ya da -or işi yapan kişiyi verir: teach → teacher, act → actor.
Kelime ailesi çıkarmak
Bir kökten başlayıp aileyi genişlet. Örnek: help.
help (yardım etmek) helpful (yardımsever) helpless (çaresiz) helper (yardımcı) helpfully (yardımsever bir şekilde)
Beş kelimeyi tek seferde öğrendin. Sözlükte help maddesinin altına bak: türevler çoğu zaman orada hazır.
Derste sık yaptığım çalışma şu: öğrenciye bir kök veriyorum ve en az üç türev bulmasını istiyorum. Sonra her türevle birer cümle kuruyoruz. The nurse was very helpful. I felt helpless when the car stopped. Cümle kurmak kelimeyi hafızada daha sağlam tutuyor.
Okuma sorusunda işe yarar kullanım
Bilmediğin bir kelimeyle karşılaştığında önce eke bak. Unbelievable görünce un- olumsuz, believe köken, -able “yapılabilir” demek. Yani “inanılamaz”. Kelimeyi tam bilmesen de anlam çıkarabilirsin. Bu yöntem sınavda çok işe yarar çünkü süre dar ve her kelimeyi bilmen mümkün değil.
Dikkat edilecek tuzak: bazı kelimeler ek gibi görünür ama ek değildir. Under içindeki un- ya da interesting içindeki in- öyle bir ek taşımaz. Kökü çıkarmadan önce kalan kısmın gerçek bir kelime olup olmadığına bak. Uncle kelimesinden cle çıkmaz.
Alıştırma
Boşlukları verilen kökten türeterek doldur.
- She is a very ______ person. She always helps others. (care)
- I ______ with you. I think it’s a bad idea. (agree)
- Their ______ made everyone laugh. (happy)
- This pen is ______. It doesn’t write at all. (use)
Cevaplar: 1) caring (ya da careful), 2) disagree, 3) happiness, 4) useless.
Kelime dağarcığını başka yönden de büyütmek istiyorsan İngilizce zıt anlamlı kelimeler rehberine bakabilirsin. İngilizce kişilik sıfatları sayfasındaki sıfatların çoğu bu eklerle kurulmuş.
Derste nasıl çalışıyoruz?
Ek konusu kâğıt üzerinde basit, uygulaması sıkıcı olabilir. Bu yüzden konuşma ve okuma çalışmasının içine yediriyorum. Ücretsiz 20 dakikalık ön görüşme için WhatsApp’tan yazman yeterli; seviyene bakar, kelime tarafında nerede zorlandığını birlikte buluruz. Online ders veriyorum, Sındırgı ve Balıkesir merkezliyim; Türkiye geneli sayfama bakabilirsin.
